is 't nog ver naar geluk?

Of ik gelukkig ben? Houd toch op. Mijn besluit staat vast: ik stel de vraag niet meer en zoek ook niet meer naar het antwoord. Zinloos. Verlammend. Het moet maar eens afgelopen zijn met die sociale dwang. Liever ongelukkig dan dwangmatig op zoek naar het grote geluk. Om mij heen zie ik leeftijdsgenoten zich stukbijten op de geluksvraag, een hardnekkige tic van deze generatie waar geen therapie tegen helpt. Sterker nog: we gaan massaal in therapie om ongeluk te bestrijden. We moeten gelukkig zijn in ons werk, de liefde en de vriendschap. Daar hebben we recht op. Denken we.

Volgens volhardende positivo's moet je elke dag leven alsof het je laatste is. Ik word al moe bij de gedachte. Volg ik dat advies op dan lig ik alleen nog maar apathisch op de bank te wachten tot het afgelopen is. Als er één ding is waar je danig ongelukkig van wordt, is dat het voortdurende streven naar geluk. Ja ja, het leven is één grote bonbon, maar van te veel bonbons in je maag word je misselijk. En op den duur proef je niet meer of je nou een praliné of een melk-hazelnoot te pakken hebt.

Dan heeft de man het beter begrepen. Vraag hem of hij gelukkig is en hij mompelt iets in de trant van: "Best wel." Mannen hebben überhaupt veel minder de neiging bij hun geluk stil te staan.
Jij: "Hoe was je avond?"
Hij: "Ja leuk."
Jij: "Hoe was je sportles?"
Hij: "Wel oké."
En over tot de orde van de dag. Hoogst irritant, maar hij heeft wel gelijk: leuk & oké zijn goed genoeg. Je moet er vooral niet te veel over nadenken.

Boeken met titels als Gelukkig zijn kun je leren en Kies het geluk suggereren ten onrechte dat je met de juiste levenshouding verzekerd bent van een gelukkig leven. Iedere spiri-goeroe die ons middels zelfhulpboeken probeert wijs te maken dat we verantwoordelijk zijn voor ons eigen geluk moet strafrechtelijk vervolgd worden wegens valsheid in geschriften. Daarmee suggereren ze dat we elke vorm van ongeluk aan onszelf te wijten hebben. Voor al die verlichte types heb ik een boodschap: het leven is niet altijd eerlijk.

Keeping up with the Jones maakt geheid ongelukkig. En al zie je jezelf graag als iemand die niet meedoet aan die race, toch is iedereen daar wel enigszins gevoelig voor. Misschien niet in de vorm van een nieuwe auto voor de deur, maar wel in de vorm van een bloeiende carrière of een blozend gezin. Je kijkt naar je omgeving en denkt al gauw: moet ik dat ook?

Ideaalbeelden loslaten, dat helpt. Een bepaald beeld van jezelf en hoe je leven zou moeten zijn, kan je danig in de weg zitten. Je ziet jezelf als de snelle carrièrevrouw, de perfecte moeder of de ideale dochter. Als het niet wil vlotten met het werk, als de kinderen zeuren of je ruzie hebt met je moeder, is dat lastig te accepteren zolang het beeld je in de weg zit dat je tegenover anderen en jezelf probeert hoog te houden. Een vriendin kreeg kort na de geboorte van haar tweede kind een scheiding voor haar kiezen. In therapie ontdekte ze dat ze het beeld waaraan ze zich jarenlang had vastgehouden - ze zou samen met haar grote liefde een gezin stichten en voor eeuwig gelukkig   zijn - moest loslaten. Het kostte haar moeite om te accepteren dat ze een gescheiden, alleenstaande moeder was omdat ze zichzelf nooit zo had gezíen. Toen dat eenmaal lukte, ging het beter.

Ideaalbeelden laten gaan valt overigens nog niet mee, want via tijdschriften en televisie krijgen we ze aan één stuk door voorgeschoteld. Zo was zangeres Faith Hill met haar echtgenoot te gast bij Oprah Winfrey. In aanbidding keek het stel elkaar aan, terwijl ze toch al jaren bij elkaar waren en ook nog drie dochters opvoedden. Zij sloeg haar hand voor haar mond als hij een stout grapje maakte. En hij pinkte een traan weg nadat ze samen een duet gezongen hadden. Hij had bovendien aan de lopende band romantische verrassingen voor haar. En o ja, de geboorte van zijn dochters had hem blijvend veranderd. Aaah, applaus. Voor je het weet, ga je denken dat het 24 uur per dag zo romantisch moet zijn en dat je haar ook nog in van die dikke golven langs je knappe gezicht hoort te vallen. Gevolg: algehele ontevredenheid. Overigens zong Faith hem er bij Oprah helemaal uit en droeg hij een geforceerde cowboyhoed.

Vrouwen praten elkaar ook valse vormen van geluk aan. Zwanger en wel hoor je negen maanden lang op een roze wolk te bivakkeren en daarna met blozende wangen in je kraambed bezoek te ontvangen. Door dat soort droombeelden kun je je behoorlijk bedrogen voelen als het grote geluk zich niet direct aandient. Zo serveren we elkaar een clichébeeld waar onmogelijk aan valt te voldoen.

Maar ik doe het net zo hard zelf. Van een vakantie kan ik zo idioot veel verwachten dat het bij voorbaat een mislukte missie is. Op het moment dat ik op de plaats van bestemming ben, moet het gaan gebeuren. Terwijl het eigenlijk heel normaal is om je de eerste dagen wat moe en ontheemd te voelen. Vooruitdenken is de grootste geluksvernietiger. Vijf dagen voor vertrek begin ik vaak alweer aan thuis te denken. Ik ben er maar mee opgehouden een speciaal restaurant te reserveren voor de laatste avond; steevast eindig ik droevig starend in mijn glas. Tijdens een recente vakantie had ik me dan ook voorgenomen alleen wat te drinken in de mooiste bar/restaurant van de stad. Met twee cocktails achter de kiezen informeerde ik naar een tafeltje voor twee en toen werd het spontaan een geweldig afscheidsavond.

De gelegenheden waar je het minst van verwacht, blijken juist onvergetelijk. Als ik vooraf verzucht dat ik helemaal geen zin heb in die borrel/verjaardag/party kom ik er steevast juichend vandaan. Zonder verwachtingen leven, levert onverwacht geluk op. Maar op commando geen verwachtingen hebben, dat lukt dan meestal weer niet.

Geluk weet zich handig te vermommen, dat maakt het lastig. Vaak kun je het pas achteraf herkennen en bovendien dient het zich aan op de vreemdste momenten. Bijvoorbeeld als je huurauto net is weggesleept in Los Angeles. Mijn man en ik moesten lang wachten op een bus, maakten een eindeloze tocht door de stad en eindigden op een verlaten terrein waar we heel veel dollars moesten betalen. Toch voelde ik me na afloop gelukkig: we hadden het samen weer gered en alles was goed afgelopen - op een dreigend faillissement na.  

We kennen allemaal wel een zondagskind dat voor het geluk geboren lijkt. Of is het een kwestie van karakter? De psychologen Ed Diener en Martin Seligman onderzochten een groepje mensen dat aangaf enorm gelukkig te zijn. De opvallendste karaktereigenschap van deze geluksvogels bleek het vermogen om zich verbonden te voelen met anderen. Zij hebben over het algemeen meer en sterkere sociale relaties dan minder gelukkige mensen. Wetenschappers volgden eeneiige en twee-eiige tweelingen voor langere tijd, waarbij ze hun geluksgevoel onderzochten. Wat blijkt: vijftig procent van ons geluk is genetisch bepaald en slechts tien procent wordt bepaald door de omstandigheden.

De onderzoeker Richard Layard schrijft in zijn boek Waarom zijn we ongelukkig? simpelweg: 'geluk is je goed voelen, en ellende is je slecht voelen'. Voelen we ons slecht, dan analyseren mijn vriendinnen en ik ons een ongeluk. Zelfkennis en introspectie kunnen geen kwaad, ik word er alleen zo móe van. Van die lange gesprekken klaar je misschien wel tijdelijk op, maar een dag later maken je hersens weer dezelfde loopings. De psychoanalyticus Adam Philips beaamt in zijn boek Going Sane dat we ons te veel bezighouden met de vraag: hoe komt het dat ik niet gelukkig ben? Terwijl de nadruk op geestelijke gezondheid zou moeten liggen, wat volgens hem gelijk is aan: tevreden zijn.

Wist je vooraf maar hoe lang het ongelukkige gevoel aanhoudt, dat zou schelen. Want op het moment zelf lijkt het alsof het nóóit meer over gaat. Het moeilijkste van al is je overgeven aan (een tijdelijke vorm van) ongeluk. Geluk kan een momentopname zijn, maar uiteindelijk verwijst de vraag 'ben je gelukkig?' naar de lange termijn. Heel verleidelijk om op een moment van narigheid conclusies te trekken over je geluk in het algemeen, maar dat is een denkfout. Wat is er mis met mijn leven? vraag je je met je ongelukkige hoofd vertwijfeld af. Terwijl de kans groot is dat het antwoord eenvoudigweg luidt: niets. Je voelt je alleen tijdelijk wat minder goed.

Almaar streven naar geluk is alsof je een roltrap probeert te beklimmen die naar beneden gaat. Verhuizen, een andere baan zoeken, of iets in je relatie veranderen werkt wel tijdelijk geluksverhogend, maar het punt is dat je snel aan die nieuwe staat went. Volgens de Amerikaanse sociaal-psycholoog Sonja Lyubomirsky, die   uitgebreid onderzoek deed naar geluk, zit je binnen de kortste keren weer op je oude geluksniveau. Zo kun je aan het veranderen blijven.

Wat wel werkt, is simpelweg dingen doen. Laat het ongeluk voor wat het is en ga pannenkoeken bakken, een rondje joggen of de (leen)hond uitlaten. Dan maar geen oergelukkige dag, aan het eind kun je tenminste zeggen dat je iets gedaan hebt. Dat geeft een zekere voldoening, wat meer dan genoeg is voor het moment. Van regelmatig sporten word je blij en vitaal, een effect dat minstens zes maanden doorwerkt, zo blijkt uit onderzoek. Elke dag iets aardigs doen voor een ander helpt ook. Stel jezelf haalbare doelen: niet in één keer je hele leven omgooien, maar een rondje op de loopband en een boodschap voor de buurvrouw. Waar je eveneens gelukkiger van wordt, zo blijkt uit een test van Lyubomirsky, is één keer per week opschrijven waar je dankbaar voor bent.

Sommige vormen van geluk zijn wankel. Verliefdheid bijvoorbeeld, want daarbij ben je deels afhankelijk van je liefdesobject. De prangende vraag blijft immers: vindt hij jou net zo leuk? De prettigste vorm van geluk is die waar je anderen niet bij nodig hebt. Je vrij voelen is belangrijk. Fietsend met de wind door je haren, stuiterend van de serotonine na een sportles, dansend door de kamer op je lievelingsnummer: allemaal vormen van geluk die je gratis en voor niets in je eentje kunt opzoeken.

Geluk op commando bestaat niet, zoveel is zeker. En honderd procent geluk, daar zijn we niet opgemaakt. Bovendien kan het heel ontspannend en bevrijdend zijn om eens een mindere periode te hebben, zonder je daar gelijk schuldig over te voelen. Geef toe: het is ook wel lekker om je oneindig zielig te voelen. Je hebt dan een mooi excuus om met een boek in bed te kruipen en de wereld buiten te sluiten. Gewoon wachten tot het over gaat, meer hoef je niet te doen. Tja, we hebben zo'n haast om gelukkig te worden dat we vergeten om tevreden te zijn. En laat dat laatste nou net de sleutel vormen tot geluk.

Bronnen: De Volkskrant, NRC Handelsblad , Making happy people - Paul Martin, Pluk het geluk - Maarten C. Berg (Kosmos-Z&K Uitgevers), Waarom zijn we niet gelukkig? - Richard Layard (uitgeverij Atlas)

Deze willen we nooit meer horen:

- "Geluk zit in een klein hoekje." Welk hoekje dan?!
- "Na regen komt zonneschijn." Nee hoor, in Nederland niet. Na regen komt regen, vraag maar aan Erwin Krol.
- In geval van tegenslag: "Daar word je sterk van." Dan liever zwak & gelukkig.
- " Always look on te bride side of life ." Voor mensen die nu nog steeds uit de film Life of Brian citeren, zien we het somber in.
- "Er zijn ergere dingen in de wereld." Dat is een misverstand, jouw ongeluk is op dat moment het allerergste van de hele wereld.
- "Je kunt het glas halfvol en halfleeg zien." Van zo'n enorm cliché worden we acuut ongelukkig.

Af te raden in geval van ongeluk:

1 Winkelen. Dat wordt een miskoop en een extra slecht gevoel over jezelf.
2 Een 'goed gesprek' beginnen met je geliefde. Dat wordt ruzie en daarna veel zelfmedelijden.
3 Anderen, wie dan ook, de schuld geven van je ongeluk.
4 De koelkast leeg eten.
5 Blije muziek draaien.

© Copyright Siska Mulder - www.siskamulder.nl
Op de inhoud van deze site berust copyright, niets van de inhoud van deze website mag zonder de uitdrukkelijke toestemming
van de auteur of haar vertegenwoordigers worden overgenomen op wat voor manier of in welke vorm dan ook.
Dit artikel is eerder verschenen in Viva.