hoe beëindig je een vriendschap?
zo dus niet!

Om een relatie te redden halen we alles uit de kast, maar een vriendschap verbreken we vaak zonder meer. Geen eerlijk gesprek, geen opgaaf van reden, geen verklaring. Schrijfster en journalist Siska Mulder adviseert: 'Neem goed afscheid'. En zij kan het weten.

Mijn hartsvriendin Laura en ik droegen allebei een ring met een grote, rode steen. Lekker aanstellerig, dat vonden we grappig. We kochten hem ooit samen en schoven 'm officieel om elkaars vinger. Een vriendinnenring. Om het te vieren aten we een bord bitterballen leeg.
Op een dag bleek mijn rode steen verdwenen, aan mijn hand gaapte het lege omhulsel. Ik belde Laura om het droeve nieuws te melden. "O nee!" riep ze, "mijn steen is ook weg. Het zou toch niets betekenen? Straks gaat het mis tussen ons."
Een paar maanden later was de vriendschap over.

Hoe kon dat nou ineens? Ik heb er veel over nagedacht, maar het definitieve antwoord zal ik wel nooit krijgen. Ik kan er alleen maar naar gissen. Tijdens mijn bruiloft hield Laura nog een prachtig, liefdevol verhaal. Een maand later stuurde ze me een mailtje. Ze was zeer verbolgen over een stukje dat ik op mijn website had gezet. Ik begreep niet goed waarom, in mijn ogen was het een aardig, zelfs liefdevol stukje. Ik schreef terug dat ik haar nooit had willen kwetsen en dat ik veel van haar hield. Tot mijn schrik kreeg ik een schriftelijke waslijst aan verwijten over me heen, die voornamelijk gingen over voorvallen van lang geleden. Waar kwam al dit wantrouwen vandaan? Het leek wel of ze een compleet dossier over me had aangelegd waarin ze wilde aantonen wat voor een vreselijk persoon ik was. Ik ging niet op de verwijten in, omdat ik geen olie op het vuur wilde gooien. Wel schreef ik dat haar woorden me heel verdrietig maakten. 'Join the club', schreef ze een tikkeltje boosaardig terug. Ze wilde me die dag zien en deelde alvast mee dat ze van zins was de vriendschap te verbreken. Ik antwoordde dat ik haar graag wilde ontmoeten, maar dan over een tijdje, als we allebei wat waren gekalmeerd. Toen zei ze per mail de vriendschap op. En dat was dat.

Vergeet haar
Vriendinnen zijn goed voor je gezondheid, zo blijkt uit onderzoek van de Harvard Medical School. Hoe meer vriendinnen je hebt, des te kleiner is de kans op fysieke ongemakken als je ouder wordt. En hoe aannemelijker het is dat je een fijn leven leidt. De resultaten zijn significant, de onderzoekers concluderen zelfs dat een gebrek aan hechte vriendinnen even verwoestend uitpakt als roken of obesitas. Het is dus zinvol onze vriendschappen te koesteren. 'Maar wanneer een vriendschap onverhoopt eindigt, tonen we weinig tot geen respect voor dat wat onze levens heeft verrijkt, ondersteund en zelfs verlengd', aldus Liz Pryor in haar recent verschenen boek What did I do wrong?. De schrijfster heeft in vier jaar tijd honderden vrouwen geïnterviewd die allen meerdere vriendinnen waren kwijtgeraakt. Ze begon een website (www.lizpryor.com) en de reacties waren overweldigend. Ze schreef dit verfrissende, eerlijke boek nadat ze zelf aan de kant was gezet door haar hartsvriendin Maggie en ondervond dat de maatschappij weinig oog heeft voor de pijn die zo'n breuk veroorzaakt.
Als we een relatie met een man beëindigen dan 'gaan we uit elkaar'. De wereld erkent ons verdriet. Ouders, vrienden, kenissen, iedereen leeft mee. Komen we er wel doorheen? Redden we het alleen? Voor het eindigen van een vrouwenvriendschap bestaat geen term of woord. Is de vriendschap over, dan wordt het onderwerp over het algemeen genegeerd. Ik praatte er zelf wel met een paar goede vriendinnen over, die trouw luisterden en advies gaven. De rest van mijn omgeving riep: vergeet haar, ze is je niet waard! Lief bedoeld, maar daarmee werd voorbij gegaan aan het verdriet en het gemis dat ik voelde doordat ze geen deel meer uitmaakte van mijn leven. Ook mijn geliefde meed het pijnlijke onderwerp. Hij was boos op Laura om wat ze mij had aangedaan en wilde geen energie meer aan haar besteden. Tijdens een avondlijke fietstocht begon ik spontaan te huilen. "Het lijkt wel of ze dood is," snikte ik.

Schaamte
De verlaten vriendinnen in What did I do wrong?   probeerden er voorzichtig achter te komen wat er mis was, maar kregen steevast slechts vage, ontwijkende antwoorden. Als ze al antwoord kregen. Niet voor niets luidt de ondertitel van het boek: When women don't tell each other the friendship is over. Meestal ging de hartsvriendin de confrontatie niet aan en maakte ze zich zonder uitleg uit de voeten, de andere partij in vertwijfeling achterlatend - een terugkerend patroon, zo toont vriendinnenexpert Pryor overtuigend aan. Bij het lezen van het boek kwam ik erachter dat ook Laura in deze categorie valt. Ze heeft me weliswaar overladen met verwijten, maar nooit verteld wat er achter die wrok en boosheid school.
Wanneer een vriendschap zo'n niet-einde kent, is het moeilijk er vrede mee te krijgen. Unendings , noemt Liz deze veelvoorkomende, rafelige eindes van vriendschappen. Ze schrijft over het verlies van haar vriendin Maggie: 'Mijn gevoel van persoonlijk falen aan het eind was overweldigend. Ik had altijd gedacht dat ik gezegend was met een rotsvaste intuïtie, maar deze ervaring had me totaal verblind.' De verlaten vriendinnen in haar boek schamen zich zonder uitzondering voor de mislukte vriendschap. Ze hebben het gevoel dat ze gefaald hebben, dat ze niet goed genoeg zijn. En wat doen ze vervolgens, de vrouwelijke traditie indachtig? Twijfelen aan zichzelf.
Charlotte Brontë schreef: 'een ware vriendin is iemand die denkt dat je een goed ei bent, ook al ben je licht gebarsten'. Het is pijnlijk als je vriendin zegt: ik vind dit ei niet goed genoeg, ik gooi het weg. Je gevoel voor eigenwaarde wordt er behoorlijk door aangetast. Ook ik voelde me verdrietig, verraden en boos. Mijn lichaam vond het eveneens geen goed idee dat Laura uit mijn leven verdween. Ik was misselijk, kon niet slapen. En als ik sliep, had ik nachtmerries waarin ze me met een mes achterna kwam - excuus voor de weinig subtiele symboliek. In mijn hoofd voerde ik complete gesprekken met haar. Haar nare woorden bleven me achtervolgen.
Vriendin S. adviseerde me Laura's woorden te visualiseren en ze het raam uit te sturen, zodat ze weer haar hoofd invlogen - waar ze tenslotte thuis hoorden. Al visualiserend lag ik in bed. Daar stroomden haar zwarte woorden het raam uit, over de Amsterdamse huizen heen, via de Ceintuurbaan en het Leidseplein zo haar slaapkamer binnen en hup haar hoofd in. Ha, wat werkte dat geweldig. Vijf minuten later waren de zwarte woorden weer terug.

Vermist: vriendin
Laura en ik belden elkaar elke dag, we waren altijd weer kinderlijk blij om elkaar te zien, we steunden elkaar onvoorwaardelijk, lachten om dingen die alleen wij grappig vonden. We noemden elkaar zusje. We fantaseerden over onze gezamenlijke oude dag: twee kunstzinnige excentriekelingen zouden we worden, behangen met houten kettingen, die het hele bejaardentehuis op z'n kop zetten. We hadden een goed vriendinnenhuwelijk, in mijn ogen. Niet altijd makkelijk, maar dat hoefde van mij ook niet.
Ik kon dus nauwelijks geloven dat mijn hartsvriendin zomaar uit mijn leven verdween. Het voelde alsof Laura vermist was, alsof ze van de ene op de andere dag een trein met onbekende bestemming had genomen. Af en toe ving ik via via een bericht op waaruit ik kon opmaken dat ze nog leefde, maar ik had geen idee waar zich bevond en waarom ze met de noorderzon vertrokken was. Ik wilde graag goed afscheid nemen, maar zij bepaalde dat dit magere einde het slot was van een jarenlange, hechte vriendschap. Ik vond dat we beter verdienden, zij en ik. Liz Pryor zegt: 'Het probleem is dat het gat dat een intieme vriendin achterlaat nooit kan worden gevuld. Het is het verlies van een dierbare, een permanent verlies, en daarmee omgaan kan in sommige opzichten moeilijker zijn dan omgaan met de dood omdat deze geliefde de bewuste beslissing heeft genomen om jouw leven te verlaten. (...) Het is van vitaal belang voor iedere vrouw te proberen deze ervaring bewust te boven te komen.'

Meisjesachtig
Bij een man gaan we desnoods aan zijn broekpijp hangen als hij ons wil verlaten. Ultiem vernederend, maar we hebben het bijna allemaal wel eens gedaan - en lacherig achteraf aan elkaar bekend. Betreft het een vriendin dan ga je niet zo ver, al zou je het willen uitschreeuwen. Laat staan dat je zegt: ik mis je, kunnen we het niet nog eens proberen?
Eerlijk gezegd kan ik het niet uitstaan van mezelf dat ik altijd zo redelijk ben gebleven. Ik heb de verleiding weerstaan met verwijten terug te smijten, of mezelf te verdedigen. Had ik me maar eens heerlijk misdragen, net als Laura, en me met een brandweerkraan bij haar huis naar boven laten takelen om mijn DOOD MOET JE! DOOD!-spandoek voor haar raam te ontrollen.
Liz Pryor trekt uiteindelijk de stoute schoenen aan en belt haar (ex-)vriendin Maggie. Ze voeren een oppervlakkig telefoongesprek waarin ze algemeenheden uitwisselen. Maggie weigert toe te geven dat er iets mis is. Liz schrijft daarover: 'Vlak nadat ik had opgehangen voelde ik de eerste smaak van woede, verdriet en schaamte. Ik denk dat ik boos was op mezelf omdat ik niet het lef had iets directs te zeggen à la 'ik weet wat je aan het doen bent, jij lafaard. Geef het tenminste toe. Zeg: I break with thee . Zeg iets'.'
Destijds wilde ik niet meegaan in het destructieve gedrag van mijn vriendin. Zij maakte de vriendschap in haar mails - doelbewust leek het - kapot en ik weigerde daaraan mee te werken. Maar het was een vergissing om mijn gevoelens in te slikken, typisch meisjeachtig ook om te allen tijde netjes en beleefd te willen blijven. Ik durfde niet te zeggen: "Wat is er nou echt aan de hand? Volgens mij ben je in de war." Daarvoor was ik te veel bezig met wat zíj voelde en dacht.
Ik heb haar overigens nog wel een keer gezien. Op een dag kwam ik Laura op straat tegen. Ze boog ze zich bleekjes over haar fiets en rommelde aan het slot. Op mijn vraag vroeg hoe het met haar ging, zei ze zachtjes: "Goed." Het bleef stil, ik zei: "Nou mooi." Uiteindelijk vroeg ze ook hoe het met mij ging. "Wel goed," zei ik. Een week later besloot ik dat dit zo niet langer kon en belde haar met bonzend hart. Ze klonk paniekerig. Toen ik zei dat ze me toch tenminste de kans kon geven erover te praten, riep ze dat ze me nooit meer wilde zien en gooide de hoorn erop. Het leek wel of ik er met haar man vandoor was gegaan. Ik begon me van gekkigheid af te vragen of dat misschien onbewust het geval was - en ze had niet eens een man.
Veel verlaten vriendinnen in het standaardwerk van Liz Pryor gaan over tot het schrijven van een brief, wat therapeutisch kan werken. Ook ik schreef een epistel waar ik uren aan schaafde. Ik wilde haar eraan herinneren wie we samen waren, zonder te ontkennen wat ze kapot had gemaakt. In de brief zocht ik naar verklaringen. Gezien haar kille jeugd vermoedde ik dat ze zichzelf geen hechte vriendschap gunde en dat ze zo wild om zich heen sloeg omdat ik te dichtbij was gekomen. Hoe moet je liefde herkennen als je het zelf nooit hebt gehad? Maar ach, misschien betekende ik minder voor haar dan ik dacht, dat kon natuurlijk net zo goed. Ik heb de brief overigens nooit verstuurd.

Vriendinnenprotocol
Moderne stellen gaan samen in therapie om de relatie te redden. Geliefden willen het vooral gevoel hebben dat ze er alles aan hebben gedaan voor ze uitelkaar gaan. Waarom geven vriendinnen het dan vaak zo snel op, zonder een structurele poging tot herstel? Als we een liefdesrelatie beëindigen is de code dat je dat open en eerlijk vertelt aan je geliefde. Degene die zich er met een mail vanaf maakt of met stille trom vertrekt, kan rekenen op algehele afkeuring.Voor het beëindigen van een vrouwenvriendschap bestaat vreemd genoeg geen protocol. De vriendin in kwestie is vrij zich te gedragen zoals ze wil, hoe gepast of ongepast ook. Niemand zal haar ter verantwoording roepen, sociale sancties kennen we op dit terrein niet. Misschien is dit stuk een begin. Iedere vriendin heeft een interne morele barometer, dat weet ik zeker. Die barometer vertelt je goed afscheid te nemen en stil te staan bij wat je al die jaren voor elkaar hebt betekend. Anders blijft er nog jarenlang een donkere wolk boven je geweten hangen. Ik geloof in het belang van de waarheid voor beide partijen.
'Everything great takes work' schrijft Liz Pryor. Helaas zijn veel vrouwen hier niet toe bereid en haken ze liever af. Ondertussen heb ik mijn andere vriendinnen schandalig verwaarloosd, je weet wel, zij die er wél voor me zijn en er niet over denken me in de steek te laten - uh, althans niet dat ik weet. Zij verdienen weer al mijn liefde en aandacht.
Is dit het einde? Bijna. Laatst schudde ik een tas boven tafel leeg op zoek naar een ballpoint. Geen pen te bekennen, wel een grote, rode steen. Dé steen uit mijn vriendinnenring! Hij moet ooit in mijn tas zijn gevallen toen hij losliet, in plaats van op straat. Gelukkig had ik het omhulsel van de ring bewaard. Even vroeg ik me af of Laura aan de andere kant van de stad ook... Toen besefte ik dat het niet meer uitmaakte of zij haar steen eveneens had teruggevonden. Mijn ring was compleet.

De naam Laura is fictief.

© Copyright Siska Mulder - www.siskamulder.nl
Op de inhoud van deze site berust copyright, niets van de inhoud van deze website mag zonder de uitdrukkelijke toestemming
van de auteur of haar vertegenwoordigers worden overgenomen op wat voor manier of in welke vorm dan ook.
Dit artikel is eerder verschenen in Viva.