carrièrevrouwen van bombay:
"jaloers op westerse vrouwen? waarom zouden we!"
De avondlucht van Bombay is warm en vochtig. Om de hoek van restaurant Rain stoppen beurtelings Mercedessen en zogenaamde Ambassadors met chauffeur aan het stuur en hippe gast achterin. Cosmopolitan in de hand, fushion gerechtje op het bord (een mix van Italiaans en Indiaas): hier verzamelt zich high profile Bombay. Loungemuziek weerklinkt in het onoverdekte buitengedeelte van het restaurant dat spaarzaam en sfeervol is verlicht. De vrouwen ogen flamboyant met hun glanzende, lange haar en gouden sieraden. Net zo zwierig dragen ze westers getinte heupbroeken met korte topjes, als oosterse, handgemaakte sari's in felle kleuren.
Dit is het leven waar miljoenen Indiase vrouwen van dromen; in piekperiodes komen driehonderd gezinnen per dag naar Bombay - ook wel the city of gold genoemd - in de hoop het te maken. Wie per vliegtuig arriveert, ziet pal naast de landingsbaan de krotten van de gelukszoekers die hun droom in rook zagen opgaan. Een droevig beeld dat de reactie oproept om deze overvolle, hete, klamme, stoffige stad per direct te verlaten. In Bombay wonen evenveel mensen als in Nederland, dat kan toch nooit goed gaan?
Maar als je eenmaal de Gateway of India trots aan zee ziet staan, de poort die lijkt te zeggen: als je mij passeert, ben je gearriveerd, voel je als geen ander de energie, de aantrekkingskracht, de droom die ondanks de armoede blijft leven. Bombay is het Manhattan van India, een volgepakt, hyperactief eiland met een ferme skyline, gigantische vastgoedprijzen en een goudgerande droom. En of hij nou een simpele riksja bestuurt om in zijn levensonderhoud te voorzien, of een grote hotelketen bestiert, iedere bewoner straalt net als New Yorkers een zekere trots uit: ik heb het hier gered, dus kan ik het overal redden.
Bombay stoot af, maar heeft tegelijkertijd een onweerstaanbare aantrekkingskracht. Wie zich eenmaal in een autoriksja langs de boulevard heeft laten rijden met uitzicht op de wolkenkrabbers en de zee, terwijl de chauffeur met ware doodsverachting al toeterend het oververhitte verkeer trotseert, weet: dit is ware haat-liefde. Geen ontkomen aan. Geld verdienen is in Bombay belangrijker dan wie je bent, waar je vandaan komt, welke taal je spreekt of welke god je aanbidt - vandaar dat Hindoes (75%), Moslims (15%) en Christenen (4%), dorpelingen (van oorsprong) en stedelingen eensgezind naast elkaar leven.
Dit is ook de stad waar vrouwen de meeste kansen weten te creëren. In verafgelegen dorpen bestaat voor een meisje vaak maar één toekomstbeeld: trouwen en kinderen krijgen met een man die ze nooit eerder heeft gezien. Daarbij is het de gewoonte dat ze bij haar schoonfamilie intrekt en naar de pijpen van haar schoonmoeder danst, die het niet zal laten om haar waar mogelijk te vernederen - zelf heeft ze dat in het verleden immers ook meegemaakt. Het huwelijk is voor vrouwen uit de traditionele, Indiase cultuur de enige manier om status te verkrijgen, terwijl alleenstaanden en weduwen met de nek worden aangekeken. Binnen het huwelijk is het baren van een zoon het hoogste goed: die stelt de familienaam veilig en brengt geld binnen. Dochters worden in traditionele kringen als een last beschouwd: ze kosten enkel geld, omdat er bij het uithuwelijken een flinke bruidsschat moet worden betaald door de familie van het meisje, variërend van een televisie tot een scooter, of zelfs een auto. Veel families raken hierdoor in de financiële problemen, vandaar dat het krijgen van een dochter van oudsher eerder een schrikbeeld is dan een bron van vreugde.
Maar dit toekomstbeeld is gelukkig drastisch aan het veranderen; een groeiende groep vrouwen ontworstelt zich aan haar afhankelijke, ondergeschikte positie. Vrouwen uit de midden- en hoogste klasse maken in de steden steeds vaker carrière en deze voorhoede is met name in het kosmopolitische Bombay te vinden. Schrijfster en columniste Shobhaa De woont in één van de riante torenflats met uitzicht op zee. Ze zit met een pen in de hand aan de eettafel van haar appartement, waarin antiek houtsnijwerk mooi contrasteert met de moderne kunst aan de muur. Zojuist heeft ze de laatste hand aan een column gelegd en ze veegt vermoeid in haar ogen; de volgende ochtend zal ze alweer een vliegtuig naar Goa nemen om een lezing te geven.
Shobhaa De heeft in India de status van Madonna: een beroemde, uitgesproken vrouw die haar publiek telkens weer op het verkeerde been zet en wiens kledingstijl door talloze meisjes wordt gekopieerd. In het vrouwenblad Savvy is ze door lezeressen in de leeftijdscategorieën 16-22 jaar en 22-29 jaar uitgeroepen tot stijlicoon, terwijl ze zelf de vijftig al is gepasseerd. En op 'pagina drie', een begrip in India dat verwijst naar de derde pagina vol glamourfoto's van de Bombay Times , is ze bijna dagelijks te vinden. ('Voor Shobhaa De een dramatische rode bindi ' (stip op het voorhoofd).)
«Ik ben erg optimistisch,» zegt zij, terwijl ze haar handgeschreven papieren ordent. «De Indiase vrouw van nu is assertiever, weet beter wat ze wil en kan haar leven volgens haar eigen voorwaarden leiden - iets wat vroeger ondenkbaar was. Ik praat met Indiase vrouwen uit alle lagen van de bevolking en of het nou een ongeschoolde vrouw uit de dorpen betreft, of een ontwikkelde vrouwelijke bankier uit Bombay, ze heeft een bepaalde energie die ze vroeger niet had. Fantastisch!»
Wanneer hun dochter de leeftijd van vierentwintig jaar bereikt, raken de meeste ouders in paniek: zij moet nu toch echt eens serieus aan een huwelijk gaan denken. Naarstig wordt in de kennissenkring naar een geschikte huwelijkskandidaat gezocht. En anders plaatst de familie wel een gerichte contactadvertentie, waarin kaste, opleidingsniveau, inkomen en de gewenste uiterlijke kenmerken ( fair skin , eufemisme voor een lichte huid) gedetailleerd worden beschreven.
Maar steeds meer meisjes laten hun vierentwintigste verjaardag vrolijk voorbijgaan en trouwen later omdat ze eerst carrière willen maken. In een stad als Bombay is uithuwelijking nog steeds een volkomen normaal verschijnsel, maar dan meer als variant van het westerse koppelen. Medelijden is niet gepast. «Ik ben helemaal voor een gearrangeerd huwelijk, niks mis mee,» zegt Shobhaa De. «In moderne, stedelijke kringen worden meisjes niet gedwongen om te trouwen. Als ouders introduceer je haar bij een geschikte jongen en verder laat je het aan hen over. Als het klikt, is dat prachtig. Vinden ze elkaar niet leuk: ook prima. Neem mijn dochter, zij staat er open voor. Ze heeft twee relaties gehad en zegt nu tegen me: 'Als je een geschikte man tegenkomt, stel me dan aan hem voor'. Ze vertrouwt op mijn oordeel. De kans dat zo'n huwelijk slaagt, is net zo groot als wanneer je je eigen partner uitkiest.»
De komst van televisie in het dorp heeft een kleine revolutie teweeggebracht. Zo krijgen vrouwen zicht op een ander, zelfstandig bestaan. Zelf schreef Shobhaa De een dagelijkse soap over acht vrouwen, Kitty party , die het traditionele beeld op z'n kop zet. «De hoofdpersonen zijn verantwoordelijk voor hun eigen leven. Hun identiteit hangt niet af van met wie ze getrouwd zijn, of uit welke familie ze komen. Wat zij zeggen is behoorlijk heftig, maar ik heb het voorzichtig verpakt. We moeten zorgen dat vrouwen scholing krijgen. Alleen wanneer ze hun eigen geld verdienen, kun je met ze spreken over zelfbeschikking. Mijn hulpen in huis begrijpen hoe belangrijk het is om hun dochters naar school te sturen; deze boodschap dringt nu door tot in de onderste laag van de bevolking.»
De kracht van Indiase vrouwen ligt volgens Shobhaa De in hun vermogen om verschillende rollen te spelen en moeiteloos van rol te wisselen. Haar eigen man noemt ze zonder enige aarzeling het gezinshoofd. «In mijn geest ben ik internationaal, maar in m'n huis ben ik traditioneel. Daar ligt mijn kans. Ik ben gehecht aan m'n vrouwelijkheid, wil niet van rol wisselen met mijn man. Maar ik ben geen deurmat.» Ook in de relatie met haar oude vader stelt ze zich traditioneel op. Ze houdt de rituelen van het hindoeïsme in ere en heeft er geen moeite mee te buigen om de voeten van haar vader aan te raken, een manier om ouderen respect te betonen.
Zijn vrouwen in het westen beter af? Ze hoeven immers niet meer zo op eieren te lopen en hebben de emancipatie verder doorgezet. Shobhaa De vindt van niet. Ze bewondert hun wilskracht en punctualiteit, maar oordeelt dat ze te veel proberen om mannen te imiteren en te behagen. Haar visie is even verrassend als pijnlijk. «Tijdens mijn reizen ontmoet ik veel westerse vrouwen. Ze lijken een kloon van een man. Wat is dan nog het punt van vrouwzijn? In het oosten zijn de familiebanden hecht en kunnen carrièrevrouwen op hun familie terugvallen. Een groot verschil met het westen, waar vrouwen zich eenzaam voelen en een leeg leven leiden. Als vrouw zijn ze onzeker; ze weten niet waar ze staan in relaties, zijn te afhankelijk van mannelijke goedkeuring. Of ze die goedkeuring nu krijgen of niet, hun leven lijkt te draaien om het veroveren van een man.»
Oosterse vrouwen moeten het westen dan ook niet heilig verklaren. «Ik ben trots op mijn Aziatische identiteit, houd te veel van het oosten om het westen te kopiëren. Dat geldt net zo goed voor kleding. De sari is voor mij een verbintenis met m'n erfgoed, m'n verleden. Zelfs als ik naar het westen reis, prefereer ik een sari.» Ze wijst op haar hemdje en simpele zwarte broek. «Ook als ik dit aanheb, voelt het niet of ik het westen imiteer. Het zijden shirt is in een klein dorp handmatig geverfd en geweven, iets wat je in het westen niet kunt krijgen. Fushion!»
Met haar column The sexes weet ze een gevoelige snaar te raken, de verhouding tussen mannen en vrouwen is een teer punt. «Weet je, als ik een mannenhatende feminist zou zijn, had ik niet zoveel mensen in verwarring gebracht,» zegt ze rustig. «Maar ik ben toevallig erg gelukkig getrouwd. Ik geniet ervan om vrouw, echtgenote en moeder te zijn. Ik ben dus geen gefrustreerd type dat haar woede op mannen afreageert.» Vooral van mannen krijgt Shobhaa De veel verontwaardigde mails. «Ik weet niet of zij er emotioneel en psychologisch klaar voor zijn om een nieuwe verhouding met vrouwen te accepteren,» zegt zij voorzichtig.
Amy Fernandez besloot de verwarde Indiase man een handje te helpen en richtte (mede) het tweemaandelijkse blad It's a guy thing op, dat als ondertitel ' mars, a view from venus ' heeft. De ontmoeting met de hoofdredactrice vindt plaats in het beroemde Taj Mahal hotel, pal naast de Gateway of India, waar de elite zich verzamelt en een biertje drinkt dat omgerekend zeven euro kost. Amy leidt een team vol vrouwen en dacht: waarom zouden we onze kracht niet gebruiken? Mannen hebben vast behoefte aan een vrouwelijk gezichtspunt, nu hun rol als macho lijkt uitgespeeld. Amy: «Het is prime time voor mannen! Als ze zich bedreigd voelen, komt de holbewoner in hen boven. Wij zeggen tegen ze: voel je niet aangevallen, we zijn gelijk,» zegt Amy kalmpjes. «De man heeft het idee dat hij Indiaas moet zijn, sterk en machtig. Hij trekt zich veel aan van z'n familie; wat zal z'n vader of z'n tante ervan zeggen als hij staat te koken?»
Het blad heeft een geestige, snelle toon en behandelt de problemen van de verwarde Indiase man met een zekere luchtigheid. Zo staat er een artikel in over de zeven dodelijke zonden van mannen. Zonde twee: je vrouw geen genot gunnen in bed. Zonde vijf: verwachten dat zij een perfecte huishoudster is. Zou het lukken om hem op te voeden? De man in de grote stad vindt het goed dat z'n vrouw werkt, maar verwacht dat haar huishouden op één komt.
Net als al haar vrouwelijke collega's in topfuncties heeft Amy voor gelijkwaardigheid binnen haar huwelijk gestreden. Een getrouwde vrouw moet zich niet alleen tegenover haar man maar ook tegenover de schoonfamilie verantwoorden. «Wij proberen uit onze cocon te komen, terwijl mannen juist in hun cocon willen blijven. Als je met de trein reist, zie je de twee gezichten van de vrouw. Op weg naar haar werk heeft ze een professionele, neutrale blik, op de terugreis lees je de huishoudelijke last van haar gezicht. Een zorgelijke blik. Sommige vrouwen snijden zelfs vast groente in de trein. Ze zijn voortdurend aan het plannen, maar ze hebben een geweldige spirit.»
Net als Shobhaa De is Amy positief over de kansen van Indiase vrouwen. «Het wordt steeds normaler voor hen om te studeren en carrière te maken. En toch... Een collega van mij, een jong, hoogopgeleid meisje, gaat trouwen en ze maakt zich nu al zorgen over haar baan. Kan ze straks nog wel tot laat werken? Wat zullen haar schoonouders zeggen? We moeten altijd een prijs betalen.»
Amy neemt een laatste slok van haar drankje en pakt haar spullen bij elkaar. Het is al zeven uur 's avonds, maar haar man heeft inmiddels geaccepteerd dat ze lange werkdagen maakt. Buiten wacht een chauffeur. Het snelle leven van Bombay, of zoals Amy zegt voor ze vertrekt: «Als je naar deze stad komt, ga je er nooit meer weg. Liefde, seks, feest, misdaad: elk aspect van het leven vind je hier. En dat is verslavend. Hoezeer ik het soms ook haat, ik kan het niet achter me laten. Bombay is bedwelmend!»
Ravina Raj Kohli (38) staat, net als Amy Fernandez en Shobhaa De, in Bombay bekend als high profile . Ze is er in geslaagd om een felbegeerde functie in de wacht te slepen, als eerste vrouw: sinds enkele maanden mag ze zich directeur noemen van Star News , de grootste Indiase nieuwszender. Ze woont in een flat aan zee, vlakbij een imposante moskee die midden in het water staat. (De meeste Indiërs kunnen met z'n tweeën nog geen appartement betalen en al helemaal niet op zo'n locatie.) Haar hulp doet de deur open en serveert vers fruitsap, zelf komt Ravina een kwartier later binnengerend. Ze maakt lange dagen, werkt zes à zeven dagen in de week en heeft zelden een moment voor zichzelf. Onder haar ogen tekenen zich wallen af: ze had de dag ervoor nog een vergadering tot acht uur 's avonds en is daarna in haar werkkleren, met een grote tas vol papieren onder de arm, doorgegaan naar een exclusief feest waar ze tot in de kleine uurtjes heeft gedanst. Nu heeft ze bij hoge uitzondering een zondag vrij.
Ravina is single, wat op haar leeftijd uitzonderlijk is in India. Voor haar oudere zus lag het scenario na de universiteit vast: hun ouders hadden een man voor haar geregeld en zij trouwde met hem om hen gelukkig te stemmen. Ravina, die slechts vijf jaar jonger is, mocht zelf beslissen hoe ze haar leven wilde inrichten - symbolisch voor de snel veranderende situatie van Indiase vrouwen. «Ik heb meerdere pogingen om te trouwen gedaan, hoor,» zegt Ravina droog. «Maar dan werd ik op een goede dag wakker en dacht: o nee, niet met jou! Op jongere leeftijd liet ik me nog beïnvloeden door het idee dat ik zou moeten trouwen en kinderen krijgen. Toen ik de dertig eenmaal was gepasseerd besefte ik dat het huwelijk me alleen maar vast zou binden. De mannen die ik ontmoette, wilden dat ik thuis ging zitten. Ze denken dat ze modern zijn, maar dat is slechts een flinterdun laagje. Ik was één van de eerste single vrouwen in Bombay binnen mijn vakgebied. Onzeker voel ik me niet over het feit dat ik single ben. I love it! »
Voor haar werk heeft Ravina net rondgereisd in Uttar Pradesh, een conservatieve Indiase staat. Ravina voelt de verantwoordelijkheid om een voorbeeld te stellen. In kleine steden kunnen meisjes bijna niet geloven dat zij de baas is van een nieuwszender. «Ik denk dat het helpt als ze zien dat ik een zelfverzekerde, waardige vrouw ben.» Ook Ravina heeft het gevoel dat het hard gaat met de emancipatie van Indiase vrouwen. «Ik ben thuis geweest bij een moslimfamilie. De dochter des huizes, een meisje van negentien jaar, zei waar haar conservatieve vader en moeder bij waren: 'Mijn droom is om weg te komen uit dit suffe plaatsje en naar Bombay te gaan om carrière te maken'. Die vader zei niets, hij accepteerde het! Vrouwen in kleine gemeenschappen verliezen hun angst, ze durven het erop te wagen. Educatie is hun prioriteit, niet het huwelijk. Ik heb ze zó zien veranderen.»
De sleutel tot haar succes? Ook Ravina wisselt waar nodig van rol, net als de columniste. «Ik kan veel verschillende vrouwen zijn. Als ik in mijn zakenpak aan tafel zit, gedraag ik me zelfverzekerd en heb ik overal een mening over. Op een glamourfeest presenteer ik me flitsend en sexy. En in een klein stadje kom ik, gekleed in mijn sari, beleefd en bescheiden over. Je moet als vrouw in staat zijn om al die rollen te spelen. Je kunt je niet rigide opstellen, dan krijg je nooit een carrière. En tegelijkertijd moet je trouw aan jezelf blijven, dat is de kunst.»
Vandaag neemt Ravina de rol aan van de vooruitstrevende wereldvrouw; ze gaat zo naar een hip restaurant, waar een bevriende, vrouwelijke topkok voor een select groepje zal koken. In haar strakke, strapless spijkerjurk met rafels mengt ze zich moeiteloos onder de high profile van Bombay.
© Copyright Siska Mulder - www.siskamulder.nl
Op de inhoud van deze site berust copyright, niets van de inhoud van deze website mag zonder de uitdrukkelijke toestemming
van de auteur of haar vertegenwoordigers worden overgenomen op wat voor manier of in welke vorm dan ook.
Dit artikel is eerder verschenen in Marie Claire.